فلان قسمت از مؤلف ديگرى گرفته شده و به زمان ديگرى تعلق دارد . ما اغلب در اثر يك مؤلف قرن پانزدهم به خبرى برمىخوريم كه از سخنان مؤلف قرن دهم است ، حال آن‌كه اشاره‌اى به اين موضوع نشده است . چنين اعمالى اغلب باعث گمراهى دانشمندان اروپايى مىشد . مؤلفى مىنويسد كه فلان شهر در مرحلهء شكوفايى قرار دارد ، حال آن‌كه موضوع مربوط به قرن ديگرى است ، ولى به اين نكته از سوى مؤلف اشاره‌اى نشده است . بعد هنگامى كه موضوع مورد بررسى قرار مىگيرد ، معلوم مىشود كه وى نوشتهء مؤلف ديگرى را كه چند سده پيش از او مىزيسته به تكرار آورده است . همواره چنين حالاتى را مىتوان مشاهده كرد . از همين رو است كه جا دارد نوشته‌هاى مؤلفان عرب را با احتياط تلقى كنيم . و اما راجع به مناطق ساحلى خزر بايد يادآور شويم كه گزارشهاى مفصل جغرافيدانان اسلامى دربارهء اين مناطق همانند ديگر نواحى از اصطخرى آغاز مىشود . البته پيش از او جغرافيدانانى بوده‌اند ، ولى اصطخرى نخستين از ميان جغرافىنگاران بود كه جهان اسلام را به صورتى كم و بيش كامل وصف كرد . او مناطق ساحلى خزر را در سه فصل جداگانه مورد بحث قرار داده است كه عبارتند از : مناطق ساحل جنوبى درياى خزر ، سه منطقهء ارمنستان ، اران و آذربايجان و سرانجام درياى خزر يا كاسپى . با آنكه خزران ساكن شمال درياى كاسپى داراى ناوگانى نبوده‌اند و هيچگونه تأثيرى بر پهنهء دريا نداشته‌اند ، معهذا اين دريا نام خود را از خزر گرفته و در ادبيات اسلامى نيز تاكنون به همين نام باقى مانده است . پيرامون بعضى مناطق نزديك به درياى خزر جا دارد به طبرستان يا مازندران اشاره شود . اكثر اوقات ، در نزد ايرانيان قرن يازدهم به نام دوم آن برمىخوريم . عربها به اين منطقه طبرستان مىگويند ، نام اين سرزمين تحريف شده است و به نظر مىرسد كه روايات تاريخى آن را خراب كرده باشند . اين منطقه نام خود را از قوم تپور گرفته است . صحيح‌تر بود اگر به آن تپورستان گفته مىشد كه مشابه نام افغانستان ، بلوچستان و غيره است . از اين نام در قرن هشتم بر روى سكه‌ها استفاده مىشد ، ولى در قرن نهم و دهم ميلادى آن را طبرستان مىناميدند ، بىآنكه منشاء قومى و بومى آن را بشناسند . كسانى با استناد به واژهء « تبر » به معناى « كوه » آن را « تبرستان » ( سرزمين كوهستانى ) خوانده‌اند . بدين ترتيب ، اصل و ريشهء قومى اين نام كه از تپوران اخذ شده بود پس از اندك زمانى از سوى مسلمين به دست فراموشى سپرده شد . آن زمان ، آمل شهر مهم ساحل جنوبى درياى خزر به شمار